Diabetes Mellitus: Tanımı, Tedavisi ve Kök Hücreyle İlişkisi

Diabetes Mellitus, kişilerde insülin üretiminin ya da yanıtının sekteye uğramasına bağlı olarak meydana gelen metabolik bir hastalıktır. Kaşıntı, açlık hissi, kilo kaybı ve güçten düşme gibi klinik semptomlarla kendini gösterir. Bireylerde insülin etkisi genetik veya otoimmün olarak engellenir, buna bağlı olarak kan glikoz değeri yükselir ve hiperglisemi oluşur. Hiperglisemi uzun vadede göz, böbrek, sinir, kalp ve damar gibi dokularda hasar yaratır ve bunun tetiklediği kardiyovasküler ve nöral hastalıklara neden olur. Vücudumuzdaki dokuların kan şekerini kullanabilmesi gerekir. Diyabet, bu açıdan önemli sorunlara yol açabilen bir rahatsızlıktır. Dünya genelinin %7’si (yaklaşık 250 milyon birey) diyabetle karşı karşıya. Bu sayının 2025 yılında artan obezite, popülasyonun yaşlanması ve değişen hayat koşullarına bağlı olarak 380 milyon kişiye çıkması tahmin ediliyor.

Tip 1 ve Tip 2 Diyabet

Tip 1 diyabet, vücutta insülin üreten pankreas Langerhans adacıklarının organizmanın kendi bağışıklık elemanları tarafından imha edilmesi ile karakterizedir. Mekanizmasının majör doku uygunluk kompleksinin(human leukocyte antigen-HLA)ters davranarak bağışıklık hücrelerini pankreas beta hücrelerine karşı hassas hale getirmesi olduğu düşünülüyor. Bunun için hastalara pankreas beta hücresi sentezini arttırıcı ilaçlar ve günlük insülin takviyesi verilmekte.

Tip 2 diyabet vücutta glikoz depolayan dokuların var olan insüline karşı direnç göstermesidir. Buna bağlı olarak kandaki insülin düzeyi yükselir ve pankreas beta hücre kitlesinde azalma meydana gelebilir.

 Obezite tip 2 diyabetin en önemli nedenlerinden biridir. Obez bireylerde insülin direnci karakteristiktir. Bu hastalara yüksek protein ve nispeten düşük yağ içerikli diyetler ve tercihen dokulara insülin girişini arttırmak için egzersizler verilir.

Genel olarak şimdiki tedaviler vücutta glikoz düzeyini etkileyen ve düzenleyen elemanları hedef alıyor. Ancak çeşitli yan etkilere ve kardiyovasküler vakalara sebebiyet verebiliyorlar. Diyabet için hücresel ve moleküler düzeyde kalıcı bir tedaviye ihtiyaç duyuluyor.

Diyabet Tedavisi İçin Yapılmış Bazı Deneyler ve Klinik Denemeler

Son yıllarda mezenkimal kök hücrelerin(MSC) diyabet sorununu çözmeye yönelik potansiyeli keşfedildi. Kök hücre, tip 1 hastalara beta hücresi üretmek üzere transplantasyon ile yerleştiriliyor. Hücrelerin immün yıkımdan korunması için çeşitli kapsül ve cihazlar kullanılıyor.

Kemik iliği, yağ doku ve göbek kordonu gibi dokulardan elde edilen mezenkimal kök hücreler, pankreas adacık hücreleri ya da IPSC(indüklenmiş pluripotent kök hücre)oluşturma yeteneğine sahip. Birçok immünoregülatör ve antiapoptotik etkileri bulunmakta.

Uygulanan tedavilerde göbek kordonundan elde edilen mezenkimal kök hücrelerin kemik iliği kaynaklı olanlara oranla daha etkili oldukları ve daha kolay elde edildikleri saptanıyor.

Bir grup bilim insanının 2009-2017 yılları arasında yaptığı klinik denemeler şöyle:

Tip 1 diyabet için 2013’te yapılan ilk çalışmada 3 hastanın kemik iliklerine koloni uyarıcı faktör verilip 5. günde ilikleri ekstrakte edilerek 6. karaciğer lobuna enjekte edilmiş. Hastalardan ikisinde aralarında adacık hücre antikoru da bulunan bir grup antikorun kan düzeylerinin negatif değerlere ulaştığı ve başlangıçla karşılaştırmalı olarak kontrol edilen temel kan değerlerinin hastalık durumuna göre olumlu seyrettiği görülmüş (HbA1c  düşük, kan glukoz değeri düşük, C peptit yüksek).

2015’te yapılan ikinci çalışmada farklı hastaların yağ dokusundan elde edilen mezenkimal kök hücreler dış ortamda indüklenmiş pluripotent hücrelere (IPC) dönüştürülüp  portal dolaşıma verilmiş ve oldukça iyi bir sonuç alınmış. Dolaşıma verilen hücrelerin %0.81’i hematopoietik hücrelerden oluştuğu için hematopoietik hücre grubunun yüzdesi arttıkça tedavide daha etkili olduğu sonucuna ulaşılmış.

Bu sonuçtan yola çıkılarak yapılan üçüncü çalışmada 10 tip 1 hastanın portal dolaşımına MSC türevi IPC ile birlikte otolog hematopoietik kök hücreler verildiğinde çok daha etkili bir sonuç görülmüş. İstatistiksel olarak anlamlı bulunan bu sonuç, hematopoetik kök hücrelerin beta hücre hasarını azalttığı ve insülin sekresyonunu arttırdığı fikrini kuvvetlendirmiş.

Tip 2 diyabet için 2009, 2011, 2014 ve 2017 yıllarında 4 klinik deneme yapılmış. 10 hastayla yapılan çalışmada otolog kemik iliği kök hücreleri pankreaslara transplante edilmiş ve başlangıç ve 6 ay sonrası değerlerine bakılmış.On hastadan yedisinin dışarıdan aldıkları günlük insülin dozunun yüzde ellisinden fazlasına ihtiyaç duymadıkları görülmüş ve bu yedi hastadan ikisi bir süre insülin almayı tamamen bırakmış(sırasıyla terapi sonrası 7 ve 41 gün boyunca). Yapılan çalışmaların genelinde MSC tedavisinin gözlemlenen süreç boyunca hastanın kan değerlerinde ve günlük insülin dozunda olumlu etkileri olduğu genel olarak görülüyor. Ancak bazı MSC terapilerinde hastaların terapi sonrası kan şekeri değerleri hastalık öncesi değerlerine yükseliyor. Bazı klinik tedavilerde ise plasebo uygulanarak kan değerlerinin anlamlı olarak değişmediği ancak hastanın ihtiyacı olan insülin dozunun tedaviyi gerçekten alan grupla ve anlamlı olarak aynı şekilde azaldığı görülüyor. Hastalarda bulantı ve kusma gibi yan etkiler görüldüğü söyleniyor. Bu tedavinin gerekliliği ve güvenilirliğinin saptanabilmesi için daha uzun süreli gözlemler ve daha çok hasta ile çalışılması gerekiyor.

Sonuç olarak MSC tedavisinin  tip 1 ve tip 2 diyabeti tedavi etme konusunda potansiyel farklılıkları var. Bu tedavinin tip 1 üzerindeki etkisi henüz açıklığa kavuşturulamamış olsa (ki istatistiksel açıdan başlangıç ve son kıyaslamasının yapılmaması bu konuda etkili olmuş) tip 2 diyabet üzerinde tedavi edici faydaları bulunmakta.

Hem tip 1 hem de tip 2 üzerindeki çoğu denemede gelişmeler kaydedilmiş olsa da süreç sonrasında hastaların değerleri hızla başlangıç değerlerine geri dönmüş ve uzun vadeli bir etki henüz gözlemlenememiş. Çalışmalarda kayda değer bir yan etki oluşmadığı rapor edilmiş.

Yüksek morbiditeye sahip bu hastalığı tedavi etmek  için çalışmalar sürmekte. CRISPR gibi yeni teknolojiler bu hastalığın ve tedavisinin mekanizmalarını daha iyi anlamada ve gün yüzüne çıkartmada çalışmalarla birlikte bize daha çok yardımcı olabilir.

Kaynak ve İleri Okuma

https://www.britannica.com/science/diabetes-mellitus

https://www.eurostemcell.org/diabetes-how-could-stem-cells-help 

https://hsci.harvard.edu/diabetes-0

Cho Jang, D’Antuono Matthew, Glicksman Michael, Wang Jing, Jonklaas Jacqueline (2018), A review of clinical trials:mesenchymal stem cel transplantation therapy in type 1 and type 2 diabetes mellitus Am J Stem Cells. 2018, 7(4): 82-93.[Pubmed]

Hazırlayan: Zehra GENÇKURT

Zelal Çelikten

Bilim geeki!

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Show Buttons
Hide Buttons